Nasze publikacje

Zabawa jako metoda wspomagania rozwoju dzieci z ADHD i podobnymi zaburzeniami - 30 marca 2008

Niniejsze opracowanie jest podsumowaniem "poszukiwań" teoretycznych, oraz obserwacji poczynionych w trakcie oddziaływań terapeutycznych i wspomagających prowadzonych podczas zajęć grupowych, oraz indywidualnych z dziećmi.

Zajęcia te były prowadzone z dziećmi ze zdiagnozowanym ADHD, ZA, a także z dziećmi, u których stwierdzono zaburzenia w sferze funkcjonowania emocji. Na zajęcia kierowano także dzieci z trudnościami w nauce, spowodowanymi deficytami percepcyjno-motortcznymi. Autorka ma nadzieję, że zebrany materiał może w pewien sposób pomóc i zainspirować rodziców, nauczycieli oraz inne osoby, które w swoim zawodowym życiu mają możliwość zabawy i pracy z dziećmi, które wymagają specjalnego podejścia. Materiał na pewno można odnieść do każdego dziecka ponieważ już dawno powiedziano, że to, co jest prawdą w stosunku do wszystkich dzieci jest szczególnie prawdziwe w odniesieniu do dzieci z ADHD i ADD.

Jedną z bardziej przyjemnych rzeczy podczas obserwacji dzieci w wieku od niemowlęcia po wczesny wiek szkolny jest ich obserwacja podczas spontanicznej zabawy. Zabawa jest domeną ssaków, obserwując baraszkowanie dzieci i zwierząt możemy dostrzec jedną wspólną cechę: zarówno dzieci jaki i zwierzęta czerpią z tej formy aktywności wiele radości. Według W. Dynera zabawa jest najbardziej charakterystyczną cechą życia dziecka, która jest dla niego sensem życia.1 Już dawno odkryto, że skoro jest to ulubiona forma spędzania czasu przez dzieci to można wykorzystać jej elementy jako metodę wspomagania rozwoju dzieci, a także jako element diagnozy i terapii.

Zabawa i jej funkcje.

Można powiedzieć, że na początku swojego istnienia dziecko potrzebuje zaspokojenia dwóch potrzeb (poza potrzebami fizjologicznymi): potrzeby miłości i bezpieczeństwa, oraz potrzeby zabawy. Do spełnienia obu tych potrzeb konieczne są osoby dorosłe: kochający rodzice i opiekunowie. Ze względu na rodzaj zabawy podejmowanej przez dziecko, możemy mówić o zabawie: aktywnej (ekspresyjnej) np. śpiew, taniec, gra w piłkę, baraszkowanie, malowanie itd. receptywnej (biernej) np. słuchanie muzyki, zabawie swobodnej i kierowanej, indywidualnej i grupowej. Literatura przedmiotu podaje także rodzaje zabaw ze względu na ich treści (np. zabawa manipulacyjna, ruchowa, dydaktyczna itd.).
O zabawie można powiedzieć, że posiada takie cechy, które sprawiają, że staje się ona czymś:
- spontanicznym,
- odkrywczym,
- wolnym od rywalizacji,
- radosnym,
- relaksującym,
- pozbawionym pośpiechu,
- wspomagającym rozwój bawiącego się dziecka

Niewiele jest prac poświęconych zabawie dzieci, chociaż bardzo popularny stał się w ostatnim czasie nurt pedagogiki zwany pedagogiką zabawy. To oznacza, że coraz więcej pedagogów i psychologów zaczęło dostrzegać walory zabawy jako możliwości pozytywnego oddziaływania na milusińskich.
Na podstawie przeglądu literatury można wskazać na następujące funkcje zabawy:
1. Funkcja poznawcza - kształcąca
2. Funkcja społeczno - wychowawcza: dziecko podczas zabawy wchodzi w role społeczne a przede wszystkim wchodzi w interakcje z innym dziećmi ucząc się tym samym współdziałania i współpracy. Ponieważ niektóre z zabaw rządzą się swoimi prawami i zasadami, dziecko uczy się także przestrzegania tychże zasad. Te zabawy, które nie mają reguł tzn. jest to spontaniczna zabawa w grupie czy też niedyrektywna terapia zabawowa i tak wymagają ustalenia zasad dla każdego dziecka a zwłaszcza dla dziecka z takimi zaburzeniami jak ADHD. Mowa tutaj o ustaleniu zasad zabawy bezpiecznej (bliżej omówione to zostanie w punkcie zabawa w terapii i wspomaganiu rozwoju dziecka).
3. Funkcja - rozwijanie wyobraźni
4. Funkcja diagnostyczna
5. Funkcja terapeutyczna

Jest jeszcze jeden aspekt zabawy, o którym pisze C. Hannaford. Podczas zabawy w mózgu bawiącego się uwalnia się dopamina, która odpowiedzialna jest za poczucie zadowolenia i wewnętrznej harmonii. Dopamina odpowiedzialna jest za zarządzanie rozwojem sieci nerwów, koncentrację uwagi i porządkowanie pracy mózgu. U ludzi uznanych za nadpobudliwych poziom dopaminy jest niski2 wynika z tego, że im więcej dzieci z problemem ADHD będzie korzystało z możliwości "zabawowej nauki" tym więcej dopaminy uwalniać będzie ich mózg. Carla Hannaford powołuje się także na badania, w których stwierdza się, że dzieci z ADD i ADHD mają mniejszą objętość mózgu, szczególnie w istocie szarej w prawej części płatów czołowych, która odpowiada za ruch i integrację mózgu. Mniejsze są również dwa obszary w przedniej części ciała modzelowatego, które łączą się z częściami mózgu zaangażowanymi w tłumienie impulsów oraz aktywizują produkcję dopaminy.3 W skład układu dopaminowego wchodzi: system limbiczny, kora przedniej obręczy, jądra podstawowe, kora przedczołowa. Inne obszary mózgu, które należy uwzględnić mówiąc o ADHD i ADD, a które wykazują zmiany aktywności to: móżdżek, płaty ciemieniowe, kora ruchowa, czyli te obszary mózgu, które odpowiedzialne są za motorykę ciała a więc ruch4.

Zabawa dziecka z ADHD i podobnymi zaburzeniami powinna oddziaływać na następujące funkcje: emocje, koncentracja, motywacja, motoryka, zachowania społeczne, pamięć. Nierozłącznym elementem zabawy jest ruch. Poza dotykiem, jest to drugi elementem, który od najmłodszych lat dziecka stymuluje rozwój i pracę jego mózgu. Prawidłowy naturalny rozwój ruchowy dziecka jest podstawą do kształtowania się nawyków widzenia, słuchania, twórczości. Według kinezjologów naturalny rozwój ruchowy dziecka powinien przebiegać w myśl zasady integracji myśli i ruchu.
O dzieciach z nadpobudliwością psychoruchową raczej nie można powiedzieć, że mają świat ubogi w ruch. Jednak często jest to ruch, który jest reakcją na przetrwałe odruchy, tym samym jest on nieprawidłowy. Dzieci te w sferze motorycznej mogą przejawiać brak koordynacji ruchowej, pewnego rodzaju niezgrabność, trudności z utrzymaniem równowagi czy płynności ruchowej, niektóre z nich mogą napotykać na trudności w planowaniu ruchowym.
Rozwój ruchowy dziecka charakteryzuje się swoim przebiegiem, a podstawowym jego nośnikiem jest ciało. Odczuwanie ciała w zabawie sprawia, że jesteśmy bardziej świadomi jego zachowań. We współczesnych warunkach kształcenia już ok. 5 roku życia dziecka zostają zaburzone podstawy naturalnego rozwoju dziecka. Związane jest to z faktem, że nauka angażuje w pracę myśli a ruch odchodzi na dalszy plan. Dodatkowym obciążeniem jest fakt, że procesowi temu towarzyszy zwykle napięcie, wzrasta lęk i poczucie "niepodołania" zadaniu, co w konsekwencji prowadzi do stresu.5 Stres powoduje wyłączenie bilateralnej pracy mózgu, zanik twórczości i spontaniczności w działaniu i nauce. W warunkach stresowych uruchamia się odruch ochronny, powodujący skurcz mięśni. Dzieci borykające się z różnorodnymi trudnościami związanymi z ich dysfunkcjami narażone są bardziej niż pozostałe ich koleżanki i koledzy na ocenianie. Odbierają one wiele negatywnych często przekazywanych nieświadomie komunikatów, co dodatkowo obciąża ich obraz postrzegania samego siebie i powoduje sytuacje stresową. Wynika z tego, że należy ogromną rolę przypisać tutaj zabawie, która będzie ze sobą niosła możliwość odprężenia i rozluźnienia napiętych mięśni.

Diagnostyczna funkcja zabawy

Podczas obserwacji dziecka przez osobę diagnozującą, prowadzącą zajęcia, można dokonać wstępnej diagnozy :
1. Rozwoju percepcyjno-motorycznego dziecka, a także jego stanów emocjonalnych.
2. Obserwując dziecko podczas zabawy można ustalić między innymi czy występuje u niego dyspraksja, zaburzenia koordynacji wzrokowo-ruchowej, czy jest nadwrażliwe na dotyk, czy ma zaburzenia związane z układem przedsionkowym.6 W przytaczanej książce można znaleźć pytania diagnostyczne dotyczące rozwoju zabawy dziecka takie jak: - czy dziecko bawiło się samodzielnie? - czy dziecko bawiło się z innymi dziećmi? - czy dziecko jest twórcze podczas zabawy? - jakiego rodzaju zabawki dziecko lubi?, - jakie rodzaju zabaw dziecko nie lubiło? - jakiego rodzaju zabaw dziecko nie lubi obecnie?
3. Funkcjonowania społecznego i emocjonalnego.
4. Obserwacja dziecka podczas zabawy może stać się źródłem informacji o zainteresowaniach,
umiejętnościach, twórczym działaniu dziecka, istotnej dla nauczyciela i prowadzącego zajęcia.
5. Dzieci z zaburzeniami praksji nie potrafią odpowiednio bawić się zabawkami, manipulować nimi, układają je w szereg lub przesuwają z miejsce na miejsce.
6. Dzieci z zaburzeniami koncentracji maja problem z pewnymi sekwencjami zachowań.

Ważną wskazówką dla osoby obserwującej dziecko podczas zabawy (rodzica, terapeutę czy nauczyciela) może stać się fakt, ile wysiłku dziecko wkłada w wykonanie czynności, czy łatwo poddaje się w momencie powstawania trudności, oraz w jaki sposób reaguje na ewentualne niepowodzenia. W momencie, kiedy to osoba dorosła jest inicjatorem zabawy ważnym czynnikiem jest odpowiednie jej dopasowanie do wieku a przede wszystkim umiejętności dziecka. Brak powodzenia podczas "zabawy" po pierwsze staje się dla dziecka nie miłe, a po drugie powoduje powstanie u niego stresu. Jak już wcześniej było to sygnalizowane stres u dzieci z ADHD (NIE TYLKO) powoduje blokowanie integracyjej pracy mózgu, a tym samym powoduje nie możność korzystania ze wszystkich funkcji półkul mózgowych. Stres uruchamia także pierwotne mechanizmy obronne. Jeżeli dziecko jest podatne na takie sytuacje (co możemy zaobserwować właśnie podczas zabawy), jest to informacja dla nas, że podczas zabawy mamy wprowadzać wiele elementów zmierzających do rozluźnienia ciała i zniwelowania powstałego napięcia mięśniowego, a więc elementów relaksacji. Dzieci, o których mowa jak żadne inne potrzebują pochwał, dostrzegania ich umiejętności, najmniejszych sukcesów i doceniania ich za wszelki wysiłek.

Zabawa w terapii i wspomaganiu rozwoju dziecka- przegląd metod

Wykorzystując podczas zajęć wspomagających i terapii zabawę musimy pamiętać o kilku zasadach:
1. Zapewnieniu bezpieczeństwa.
2. Dobrowolności zabawy (możemy ewentualnie próbować zainteresować dziecko).
3. Ustaleniu jasnych, zrozumiałych dla dziecka zasad

Integracja Sensoryczna

Dzięki zabawie kierowanej w odpowiedni sposób dziecko może zdobywać poczucie własnej wartości poprzez możliwość odczuwania sukcesu i zdobywanie nowych umiejętności. Dzięki połączeniu zabawy ze stymulacją polisensoryczną dziecko w łatwy i przyjemny dla niego sposób może rozwijać się wszechstronnie. Podczas zabawy uruchomione zostają wszystkie zmysły.
Wspominając o stymulacji polisensorycznej warto wspomnieć o terapii integracji sensorycznej (SI). Terapia ta, którą jako pierwsza zaczęła stosować J. Ayers nazywana jest także "naukową zabawą". Przypadkowy obserwator uczestniczącego w terapii dziecka, może zauważyć, że przede wszystkim świetnie się ono bawi huśtając się, bujając, turlając, kręcąc, wąchając różne zapachy, dotykając zabawek o różnych fakturach itp. „Poprzez zabawę mózg i cały układ nerwowy integruje bodźce zmysłowe i doświadczenia w taki sposób, by móc je wykorzystać w celowym działaniu i procesach uczenia się."7

Niedyrekytywna terapia zabawowa

Jak sama nazwa wskazuje terapia w tym przypadku opiera się na jednej tylko zasadzie: prowadzący ma zapewnić bezpieczeństwo bawiącemu się dziecku i podążać za nim w tym, co ono robi. Najczęściej taki sposób postępowania stosuje się wobec dzieci z autyzmem i ZA, ale także z dziećmi z upośledzeniem umysłowym. Taki rodzaj zabawy jest odpowiedni do wykorzystania podczas pierwszych spotkań terapeuty z dzieckiem, pozwala na dokładniejsza jego obserwację a także pozwala na budowanie poczucia bezpieczeństwa pomiędzy dzieckiem a terapeutą. Można wykorzystać ją także w przypadku gdy z jakiegoś powody pierwszy kontakt z dzieckiem nie wypadł pomyślnie.

Orginal Play- pierwotna, naturalna zabawa

Nie odmówię sobie wspomnieć o tej metodzie, ponieważ brałam udział w warsztatach prowadzonych przez jej twórcę Freda Donaldsona. Autor metody to człowiek, który jest specjalistą w zakresie naturalnej zabawy, jest międzynarodowym konsultantem do spraw edukacji. Prowadził badania nad zabawą małych dzieci i dzikich zwierząt. Zabawa metodą "Orginal Play" ma na celu przekazanie między osobami bawiącymi się komunikatu: " jesteś wart miłości- nie ma powodów do strachu". Zawiera ona sekwencje dotyku, które pozwalają na agresję wyzwalaną podczas zabawy odpowiedzieć łagodnie i bez rywalizacji.
Zabawa tą metodą wygląda jak swobodne baraszkowanie dzieci na czworakach, wolne od rywalizacji i agresji. Dzieci i osoba prowadząca muszą przestrzegać kilku zasad np.: na terenie wyznaczonym do zabawy przebywamy zawsze na kolanach, zakaz chwytania i przytrzymywania kogoś, łaskotania. Ktoś, kto obserwuje bawiące się w ten sposób osoby na pewno będzie miał skojarzenie z baraszkującymi spontanicznie i radośnie zwierzętami. Zabawa w taki sposób niesie za sobą wiele korzyści zarówno emocjonalnych jak i społecznych i biopsychicznych, min:
- redukuje lęk i stres,
- wzbudza radość,
- daje możliwość odprężenia,
- zmniejsza zachowania obronne przed dotykiem,
- jest alternatywą dla modelu napastnik-ofiara,
- usprawniania niewerbalne umiejętności społeczne,
- pozytywne emocje uwalniane podczas zabawy powodują wzrost skuteczności systemu immunologicznego, endokrynnego i układu krążenia,
- powoduje wzrost zakresu możliwości ruchowych (koordynacja, zręczność, równowaga, elastyczność),
- integracja sensomotoryczna, kinestetyczna, emocjonalna.8

Gimnastyka Mózgu P. Dennisona

Ze względu na mnogość opracowań, dotyczących kinezjologii edukacyjnej autorka artykułu nie będzie przybliżać tutaj podstaw teoretycznych metody. Przypomnę jedynie, iż ćwiczenia Gimnastyki Mózgu (GM - jeden z programów Kinezjologii Edukacyjnej P. Dennisona) mają na celu przywrócenie naturalnych mechanizmów ruchu człowieka. Techniki, o których mowa powodują wzrost połączeń nerwowych w obrębie mózgu i powiązań między systemem odruchów i mięśni.
Dziecko od chwili narodzin kształtuje swoje umiejętności kinestetyczne. Właściwa pozycja głowy podczas raczkowania powoduje na przykład aktywizację widzenia obuocznego i wzorce ruchu naprzemiennego, właściwe ułożenie języka podczas ssania wzmacnia mięśnie szyi. Podczas poruszania się aktywny jest układ przedsionkowy itd. Wszystkie te informacje powinny być wystarczające, aby mieć świadomość, że szczególnie u dzieci, u których występują trudności rozwojowe powinniśmy wspomagać rozwój poprzez stosowanie ćwiczeń Gimnastyki Mózgu, które można z łatwością dostosować do wieku i możliwości rozwojowych dziecka.
Ćwiczenia Gimnastyki Mózgu połączone z zabawą stymulującą zmysły dziecka mogą stanowić:
- korzystne oddziaływanie profilaktyczne (na przykład gdy w wywiadzie występują czynniki ryzyka),
- wspomaganie rozwój dziecka co procentować będzie w przyszłości,
- pomoc w przezwyciężaniu trudności rozwojowych.

Muzykoterapia

Warto jest wspomnieć o roli muzyki podczas pracy z dziećmi z ADHD, ZA i podobnymi zaburzeniami, a także o jej wartościowym znaczeniu podczas uczenia się. Dźwięk to wibracje, rytm, ruch i energia. Rozwój układu przedsionkowego może być stymulowany przez dźwięk. Istnieją badania, dzięki którym wiemy, że pewien rodzaj muzyki ma niezwykły wpływ na człowieka. A. Tomatis odkrył, że muzyka Mozarta jest bogata w częstotliwości, które wywierają wpływ między innymi na koncentrację uwagi, poprawę pamięci, motywacji do pracy, harmonijną pracę wszystkich mięśni oraz obniżenie poziomu stresu. Warto jest , aby podczas zabawy z dziećmi towarzyszyła nam muzyka. Może być ona wykorzystana w rozmaity sposób np. : malowanie przy muzyce, wspólne muzykowanie na instrumentach, swobodny ruch przy muzyce, muzyka podczas wykonywania ćwiczeń P. Dennisona, zabawa z wykorzystaniem tańca i dramy.

Propozycje zabaw

Jedną z form zabawy pojawiającą się często na placach zabaw w USA są labirynty. Na nasz użytek może to być kilka skakanek ułożonych w "ślimak", lub wspomniany "ślimak" narysowany kredą na ziemi. Uważa się, że taka sama ilość skrętów w prawo i lewo równoważą pracę mózgu. Poruszanie się w takim labiryncie okazało się znacząca pomocą dla dzieci z ADHD, ale także autyzmem, dysleksją czy problemami emocjonalnymi. Aby przejść labirynt dziecko musi skupić uwagę. Wskazywano także na inne pozytywne aspekty labiryntu: dziecko zawsze ma możliwość przejścia labiryntu, cały labirynt jest widoczny dla dziecka więc nie pojawia się stres, że nie podoła go przejść.

Przykładowe ćwiczenia Gimnastyki Mózgu P. Dennisona

Ruchy naprzemienne
- w zależności od wieku dziecka można to ćwiczenie wykonywać na leżąco, na stojąco lub na siedząco: - zabawa chodzenie po kamieniach - dziecko chodzi po ułożonych na ziemi "kamieniach" (mogą to być kwadraty; 10 czerwonych i 10 czarnych, lewą noga po czarnych, prawa po czerwonych).

Przykładowe ćwiczenie przekraczające linię środka ciała;
Dziecko może siedzieć w twoich nogach lub samodzielnie(jeśli potrafi): układamy zabawkę po lewej stronie i kierując ręka dziecka lub jeśli potrafi samodzielnie uchwycić przedmiot prowokujemy je do schwytania zabawki. Przekładamy zabawkę na drugą stronę.

Wodzenie oczami
Bierzemy kolorową zabawkę i kilka razy powoli przesuwami przed oczami dziecka prowokując je do wodzenia oczami. Z czasem można zabawką kreślić znak leniwej ósemki (w lewo do góry). W przypadku dzieci starszych wodzenie oczami może odbywać się po linii poziomej, pionowe, po owalu.

Leniwa ósemka
Podobnie jak inne ćwiczenia to ćwiczenie możemy dopasowywać do wieku dziecka. Leniwą ósemkę możemy kreślić na ciele dziecka; na brzuszku, plecach, nóżkach, możemy obrysowywać ósemką oczka i szukać dowolnie ósemkowych połączeń. Stwarzamy przy tym możliwość kontaktu dotykowego z dzieckiem.
Starsze dzieci mogą samodzielnie kreślić leniwą ósemkę na kartce, w powietrzu, mogą malować ją palcami lub całymi dłońmi na kartce, piasku, mące itp.

Rysowanie oburącz
Dzieci młodsze - chwytamy rączki dziecka i kreślimy w powietrzu różne wzory (jedna i druga rączka to samo) mogą to być "esy-floresy" ale także chmurki, słoneczko itd. Dzieci starsze robią to samodzielnie. Podobnie jak w przypadku leniwej ósemki dobrze jest, gdy robią to na dużych powierzchniach, pędzlami malarskimi, na piasku, mące (stymulując w ten sposób zmysł dotyku). Możemy wykorzystać do tego muzykę i pobawić się na przykład w dyrygenta orkiestry.

Słoń
Dziecko staje w lekkim rozkroku, przykłada prawe ucho do prawego ramienia i prawą rączką rysuje ogromne uszy słonia uginając przy tym nogi w kolanach. Następnie zmieniamy stronę. Możemy przy tym śpiewać piosenkę o słoniach na przykład "cztery słonie wesołe słonie" lub wymyślić samodzielnie historię.

Punkty pozytywne
Przykładamy do czoła dziecka (nad oczami, w połowie odległości pomiędzy linią włosów a brwiami) dwa palce obu dłoni i trzymamy przez chwilkę (możemy poczuć lekkie pulsowanie).

Ziewanie energetyczne
U młodszych dzieci delikatnie masujemy staw żuchwowy, starsze dzieci w tym czasie głośno ziewają.

Kapturek myśliciela
Masujemy delikatnie palcami brzegi małżowiny usznej zaczynając od góry i kończymy na dolnych płatkach. Masujemy jednocześnie oboje uszu powtarzając to 3-5 razy. Ćwiczenie to poprawia percepcje słuchową a także odruch ustalenia głowy.

Inne zabawy

Jak najwięcej zabaw powinno opierać się na kontakcie fizycznym i bliskości z rodzicem lub opiekunem: koguciki - kucamy naprzeciw siebie i odpychamy się dłońmi, pizza - na plecach dziecka ugniatamy ciasto , nakładamy składniki itd., naleśnik - zawijamy dziecko w kocyk i delikatnie turlamy po podłodze, dziecko kładzie się na podłodze prowadzący ciągnie kocyk po podłodze.

Zabawka rozwijająca zmysł dotyku - warto stworzyć własną zabawkę rozwijającą zmysł dotyku dziecka. Wypełniamy skarpetę, rękawiczkę itp. i przyszywamy do niej różnego rodzaju materiały tak aby były miękkie, szorstkie, gładkie, zimne, puszyste, twarde (guziki).

Paluszkowe zabawy- zabawy z wykorzystaniem rączki i paluszków typu warzyła sroczka kaszkę itp. lun wierszyki , których treść można czytać i jednocześnie rysować dziecku na plecach (nagrana płyta z tekstem wierszy oraz instrukcją do rysowania autorstwa M. Bogdanowicz ).

Zabawy usprawniające motorykę małą:
- oburącz w różnym rytmie (wyklaskiwanie, wystukiwanie, wytupywanie),
- rwanie gazety raz jedną raz drugą ręką,
- rwanie gazety obiema rękami,
- obiema rękami równocześnie zwijanie gazet tak by powstały sztywne pałeczki, robienie z gazet kulek, następnie rozprostowywanie ich.
- po śladzie leniwej ósemki toczenie przedmiotu, rozmazywanie plasteliny, masy solnej itp., przyklejanie na nią sznurka, waty, wydzieranie i przyklejanie kolorowego papieru, układanie na niej guzików, kredek, muszelek, wpinanie pinesek, szpilek itp.

Elementy rozluźnienia i relaksacji:
Dziecko napina i rozluźnia różne części ciała w różnych kombinacjach:
- obie ręce, obie dłonie,
- oba kolana, obie stopy,
- dłoń i stopę, ramię i biodro po stronie lewej,
- - dłoń i stopę, ramię i biodro po stronie prawej,
- lewą dłoń i prawą stopę, lewą stopę i prawą dłoń,
- prawe ramię i lewe biodro, lewe ramię i prawe biodro.
Zabawa "Minutka" - dzieci kładą się w wygodnie, w dowolnej pozycji na podłodze. Zamykają oczy, ich zadaniem jest policzyć spokojnie czas jednej minuty czyli starają się powoli liczyć do 60 jeżeli któreś z nich uzna, że czas się skończył otwiera oczy. Oczywiście im bliżej minuty tym lepiej. Dziecko stoi, ręce wyciągnięte do góry, dłonie splecione, Na wydechu powoli pochyla się, tak aby jego dłonie znalazły się jak najbliżej podłoża. Na wdechu prostuje się.

Zabawa stymulująca układ propriocepcji
Dziecko staje przy krześle, małym stole lub czymś na czym będzie mogło położyć rękę. Kładzie na nim rękę i zaczyna wirować wokół niego (chodząc, podskakując, biegając) do przodu i do tyłu. Następnie zmienia rękę.

Zabawa "Co to jest"
Dziecko kładzie się na podłodze- rozluźnia ciało, nogi i ręce rozrzuca na boki, zamyka oczy. Osoba prowadząca kładzie na jego brzuszku jakiś przedmiot, który dziecko obejmuje rękami i nogami i rozpoznaje co to jest. Wraca do pozycji wyjściowej i mówi co to jest. W innym wariancie przedmiotem dotykamy różnych części ciała a dziecko nazywa te części.

Zabawa "Kocie ruchy": Niech dziecko porusza się jak kot, który:
- ociera się o nogi,
- bawi się piłeczką,
- pije mleko,
- skrada się by coś spsocić,
- przestraszył się,
- udaje, że jest groźny i nie pozwala wejść na swoje terytorium, wyleguje się na słońcu,
- zasnął.10

PAMIETAJMY, ABY PO KAZDYM WYKONANYM ĆWICZENIU POCHWALIĆ DZIECKO, UŚCISNĄĆ, WRĘCZYĆ DYPLOM!!

Przypisy 1 W. Dyner. Zabawy tematyczne dzieci w domu i przedszkolu. Wrocław 1983.
2 C. Hannaford. Serce dziecka. Warszawa 2004
3 Tamże
4 K. Mosetter, R. Mosetter. Nowa metoda leczenia ADHD. Łódź 2006.
5 I. Dzierma, Twórcza edukacja przez ruch wykorzystanie Kinezjologii Edukacyjnej w przedszkolu. w : Nowoczesne metody stymulacji rozwoju ruchowego i mowy. opr. Zbiorowe, Warszawa- Krynica Górska 2005.
6 V. Mass, Uczenie się przez zmysły. Wprowadzenie do teorii integracji sensorycznej. Warszawa 1998.
7 Tamże
8 F. Donaldson. Orginal Play – zabawy ruchowe wspomagające rozwój dziecka. W: Nowoczesne metody stymulacji rozwoju ruchowego i mowy. opr. Zbiorowe, Warszawa- Krynica Górska 2005. 9 Borowiecka R. Uczę się z Mozartem. Warszawa 2004.
10 J.Zwoleńska. Radosna kinezjologia. Warszawa 2005

W naszej księgarni edukacyjnej dostępne sa niektóre pozycje książkowe